Ponieważ rocznica wkroczenia do wyzwolonej Warszawy 17 stycznia 1945 przeszła bez echa przez media radiowo telewizyjne, zostałem sprowokowany do wspomnień z lat dziecięcych dotyczących historii II wojny światowej z udziałem mojego Ojca, dwukrotnie rannego, żołnierza I i II Armii Wojska Polskiego. Lata powojenne owiane były tajemnicą i rodzice bali się opowiadać o swoich przeżyciach wojennych, z obawy przed denucjacją, która była dość powszechna. Armia Krajowa to temat tabu, który pomijany był milczeniem w obecności dzieci podczas debat rodzinnych oraz spotkań świątecznych. Dzisiaj gdy można legalnie mówić o walce Armii Krajowej można przypomnieć historie produkcji pistoletów Sten w warunkach konspiracyjnych w okupowanej Polsce.
Zgodnie z opisem https://pl.wikipedia.org/wiki/Pistolet_maszynowy_Sten, pistolet Sten dział na zasadzie wykorzystania energii odrzutu zamka swobodnego, która jest często stosowana w konstrukcjach pistoletów XX wieku. Zamek nie był ryglowany a jedynie przysunięty do przedniej powierzchni lufy i dociśnięty siłą sprężyny powrotno-uderzeniowej. Cechą charakterystyczną pistoletów Sten było umieszczenie magazynka, zawierającego 32 naboi, poziomo z lewej strony pistoletu. Mechanizm zamka z nieruchomą iglicą w czole zamka uderzał w spłonkę naboju w lufie pod wpływem energii sprężyny powrotno-uderzającej. Sprężynowy wyciąg stanowił wyposażenie zamka, a wyrzutnik naboi umieszczony był na stałe w komorze zamkowej. Do zabezpieczenia pistoletu przy zamku napiętym służyło wycięcie w górnej powierzchni komory zamkowej. Główną zaletą pistoletu była możliwość produkcji warunkach rzemieślniczych dzięki dużej prostocie budowy oraz małych wymagań materiałowo narzędziowych. Opracowana konstrukcja pozwoliła na produkcje w Anglii ogromnej ilości rzędu 3,5 miliona tanich pistoletów w cenie około 2 ₤ za sztukę. Polski wątek historii Stena odnosi się do okupacyjnej produkcji pistoletu w okupowanej Polsce, która osiągnęła wielkość 11 tys sztuk i stanowiła duże wsparcie dla oddziałów partyzanckich w czasie II wojny światowej. Steny produkowane były w małych zakładach rzemieślniczych w ścisłej konspiracji, co pozwała na szeroką kooperacje warsztatów produkujących niezależnie, różne elementy broni bez obaw o dekonspiracje. Pistolet był prosty w budowie co zapewniało łatwość obsługi oraz możliwość jego rozkładania w sposób całkowity lub częściowy, dzięki czemu mógł być przenoszony w ukryciu w warunkach konspiracyjnych.
Widok części składowych pistoletu Sten Mk II
Pistolet wyposażony był w stałe przyrządy celownicze ustawione na odległość 100 jardów, czyli 91 metrów. Pistolet ten prócz prostoty konstrukcji, powszechnej dostępności materiałów z których został wykonany, miał jeszcze jedną zaletę – mógł go naprawić każdy mechanik, nawet taki który zajmował się tylko reperacją rowerów. Sten miał zamek, który łatwo się rozkalibrowywał, i kilka innych wad, które jednak dawały się łatwo naprawić przez zwykłego pana Ziutka z warsztatu na Okopowej. Był więc ten pistolet bronią poszukiwaną i cenioną. Szczególnie w takich miastach, jak Warszawa. Stena można było ukryć pod płaszczem, można było go użyć z zaskoczenia, kiedy przeciwnik najmniej spodziewał się ataku. Była to odpowiednia broń na tamte czasy.
Ponieważ nie jestem wybitnym znawca konstrukcji broni strzeleckiej więc ograniczę się tylko do skrótowego przedstawienia opisu patentowego GB573463A Improvements in or relating to Barrel Mountings for Automatic Firearms, Reginald V.Shepherd , Harold J.Turpin, zgłoszonego do ochrony 17 kwietnia 1941 roku. Budowa pistoletu Sten Mk I według wynalazku przedstawiona jest na rysunku na którym Fig.1 jest widokiem w przekroju bocznym pistoletu, a Fig.2 jest przekrojem wzdłuż linii 2-2 z Fig.1, w powiększonej skali, który ilustruje przednie mocowanie lufy w obudowie pistoletu.
Konstrukcja pistoletu składa się w skrócie z rurowej obudowy która łączy ze sobą trzy zasadnicze zespoły: wymienną lufę, mechanizm zamka oraz mechanizm spustowy. Mechanizm zamka i mechanizm spustowy są opisane szczegółowo, w równoległych opisach patentowych GB573464 oraz GB573462 z 1941 roku . Według załączonego opisu patentowego lufa B jest zamontowany w obudowie A, za pomocą pary pierścieniowych kryz ( kołnierzy) B1 i B2. Tylna kryza B2 jest zamocowany w obudowie za pomocą cylindrycznego kołnierza B6, tak, aby jego tylna powierzchnia B3 stanowi oparcie czoła zamka, natomiast przednia kryza B1 zamocowana jest w obudowie z a pomocą cylindrycznego kołnierza B7, przy czym oba kołnierze są połączone na stałe z obudową metoda nitowania lub spawania. Przód lufy B przymocowany jest za pomocą nasadki metalowej E mocującej lufę do zwężenia B8 obudowy A śrubami E1, E2. Taki sposób mocowania zapewnia rozwiązanie problemu tzw. pływania lufy – zmiany wymiarów wzdłużnych towarzyszących jej nagrzewaniu podczas strzelania seriami pocisków oraz podatność eksploatacyjna na operacje montażu i demontaży w warunkach wojskowych. Wlot lufy B posiada kielichowy otwór o kształcie B9, który zapewnia ślizgowe ładowanie pocisku napoju przez zamek. Bardziej czytelny zestaw rysunków Stena Mk I zawiera opis patentowy GB573464A Improvements in or relating to Bolt mechanisms for Automatic Firearms, który zawiera dodatkowe przekroje konstrukcji opatentowanej broni. Lista części składowych pistolet według wynalazku ( Ilustrated indentification list) Sten zawiera graficzną specyfikacje części składowych pistoletu Sten w wersjach Mk1 ,II, III. Analiza specyfikacji prowadzi do wniosku, że zasadniczą różnicą konstrukcyjna kolejnych wersji pistoletu była lufa pistoletu, która w zależności od wersji posiada różny kształt przeciwległych końców, a tym samym różny sposób mocowania lufy w obudowie.
Zestawienie konstrukcji kolejnych wersji pistoletu: Sten MkI, Sten MkII , Sten MkIII, Sten MkIV , Stren MkV
Wnioski
Analiza historii powstania konstrukcji Stena jest przykładem determinacji Anglików, którzy w krótkim czasie niecałego roku opracowali, przebadali i wdrożyli do produkcji pistolet maszynowy Sten, który stanowił ikonę broni u maszynowej na wszystkich frontach II Wojny Światowej. Godnym podkreślenia jest również polski wkład w produkcje Stenów w okupowanej Polsce, co może napawać dumą, że w warunkach konspiracyjnych składano Steny, które posiadały parametry nie gorsze od oryginałów produkcji angielskiej. Pośrednią motywacją opracowania przedstawionego wpisu dotyczącego angielskich patentów na pistolet maszynowy Sten MkI były materiały filmowe opublikowane w kanale Youtube przez Irytującego Historyka : https://www.youtube.com/watch?v=dJ29HhCimXg oraz https://www.youtube.com/watch?v=dWvZI3TeCWQ Godne polecenia są również materiału dotyczące historii pistoletu Sten zawarte pod adresem STEN konspiracyjny pistolet maszynowy = http://busz.cba.pl/info/?p=150
PS. Wracając do bieżącej rzeczywistości, mam nadzieje, że dożyje jeszcze czasów w których nie będzie podziału Polaków na pierwszy i drugi sort, a rządzący przypomną sobie o Polakach, którzy oddali swoje życie za wyzwolenie Polski z pod okupacji niemieckiej, niezależnie od reprezentowanej opcji politycznej, na wybór której tak na prawdę nie mieli wpływu. Dla przypomnienia poniesionych strat tylko przez żołnierzy II Armii WP, należy przypomnieć, że w całej dwutygodniowej operacji łużyckiej w kwietniu 1945, której bitwa pod Budziszynem była najbardziej krwawym epizodem, 2 Armia WP straciła 57% swoich czołgów i dział pancernych oraz ponad 20% artylerii, a straty w ludziach wyniosły 4902 poległych, 2798 zaginionych bez wieści i 10 532 rannych, co stanowiło aż 27% wszystkich strat poniesionych przez całe Wojsko Polskie od października 1943 do maja 1945.
Dla uczczenia pamięci żołnierzy którzy zginęli w tej operacji założony został cmentarz wojenny w Zgorzelcu na którym spoczywa w 3392 mogiłach blisko 3420 poległych i zmarłych z ran żołnierzy. Groby w równych rzędach są identyczne – Krzyż Grunwaldzki strzeże pamięci każdego z nich, niezależnie od rang i zasług. Nie zapomnę słów mojego Ojca o daninie polskiej krwi, który niechętnie wspominał tamte wydarzenia oraz swoich towarzyszy odpoczywających w pokoju, po walce za wolność Ojczyzny. CZEŚĆ ICH PAMIĘCI!!!!